Rohana binti Ani, Ani Fadlina binti Mustaffa, Ts. Nor Kamilah binti Mohd Alwi, Sharizat binti Hj Ahmad dan Ts. Zailina binti Abdul Majid

Program Keselamatan dan Kualiti Makanan, Kementerian Kesihatan Malaysia

APA ITU PFAS?

Per- and polyfluorinated substances (PFAS) adalah kumpulan bahan kimia yang mula dihasilkan oleh manusia pada tahun 1940-an dan digunakan dalam pelbagai produk dalam industri pemprosesan seperti bahan salutan kepada produk fluoropolimer yang tahan haba, minyak, kekotoran, gris dan air. Contoh lain adalah seperti pakaian, kosmetik, barang-barang perabot, pelekat, pembungkus makanan dan permukaan memasak yang tidak melekat.

Menurut U.S. Environmental Protection Agency (EPA), terdapat dua (2) jenis bahan kimia daripada kumpulan PFAS yang digunakan secara meluas, iaitu perfluorooctanoic acid (PFOA) dan perfluorooctane sulfonate (PFOS). Antara sifat bahan kimia tersebut yang membimbangkan adalah proses penguraian yang sangat perlahan dan boleh terkumpul dalam badan manusia, haiwan dan alam sekitar. Sifat PFAS yang tahan haba, air, dan minyak menjadikannya berguna secara komersial, namun pada masa yang sama ia sangat sukar terurai di alam sekitar. Oleh sebab itu, PFAS sering digelar sebagai “bahan kimia abadi” (forever chemicals).

BAGAIMANA PFAS BOLEH MENCEMARI MAKANAN DAN KESAN KEPADA KESIHATAN?

PFAS boleh mencemarkan persekitaran semula jadi seperti air, tanah dan udara melalui sektor perkilangan atau apa-apa barang yang mengandungi bahan kimia tersebut dan terkumpul di tapak pelupusan. Hal ini secara tidak langsung boleh mencemarkan rantaian makanan sama ada jenis makanan yang mempunyai kontak dengan tanah, hidupan dalam sungai atau tasik dan saliran yang membentuk takungan air. PFAS boleh tersebar melalui udara dan terkumpul dalam atmosfera lalu berpotensi untuk mencemari sumber air melalui proses air hujan.

PFAS mudah diserap oleh tubuh badan manusia dan akan terus terkumpul disebabkan sifat bahan kimia tersebut yang memerlukan masa sangat lama untuk terurai sepenuhnya. Menurut kajian yang diterbitkan melalui platform Environmental Science and Technology, risiko terdedah kepada PFAS boleh menjejaskan tindak balas imun kanak-kanak terhadap vaksin, iaitu dengan mengurangkan kadar kepekatan serum antibodi dalam tubuh badan kanak-kanak. Risiko terdedah kepada bahan kimia tersebut turut mempengaruhi tahap kesuburan, meningkatkan risiko obesiti dan kanser, serta boleh mengganggu proses tumbesaran kanak-kanak.

PFAS boleh memasuki rantaian makanan melalui beberapa sumber utama:

1. Pemindahan daripada pembungkusan: PFAS dalam bahan pembungkusan boleh berpindah ke dalam makanan, terutamanya apabila makanan panas, berlemak atau berminyak.
2. Pencemaran persekitaran: Air, tanah dan udara yang tercemar dengan PFAS boleh menyebabkan haiwan ternakan dan hasil tanaman terdedah kepada bahan ini, lalu masuk ke dalam rantaian makanan.
3. Pemprosesan penyediaan makanan: Beberapa peralatan industri makanan yang disalut dengan bahan anti-lekat mungkin juga menyumbang kepada kehadiran PFAS dalam makanan.

LANGKAH-LANGKAH MENGURANGKAN PENDEDAHAN PFAS

Pengguna boleh mengambil langkah-langkah berikut untuk mengurangkan pendedahan harian terhadap PFAS:

1. Pastikan sumber ikan, daging, dan hasil pertanian diperoleh daripada kawasan yang bebas pencemaran
2. Basuh buah dan sayur dengan bersih sebelum makan.
3. Gunakan peralatan memasak yang bebas daripada bahan bersalut PFAS (contohnya, elakkan peralatan memasak seperti kuali, periuk anti-lekat yang rosak).
4. Gunakan bekas makanan yang tahan lama seperti kaca atau keluli tahan karat
5. Elakkan penggunaan semula bekas makanan pakai buang.
6. Elakkan penggunaan pembungkus makanan kalis minyak atau air jika tidak diketahui jenis bahan yang digunakan.

TINDAKAN PEMANTAUAN DAN KAWALAN

Program Keselamatan dan Kualiti Makanan (PKKM) di bawah Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM) sentiasa menjalankan pemantauan berterusan yang melibatkan aktiviti pemeriksaan dan pensampelan makanan di pasaran untuk menilai tahap risiko terhadap pencemaran kimia termasuk PFAS. PKKM juga bekerjasama dengan pelbagai agensi untuk menyokong penyelidikan berkaitan kehadiran dan kesan PFAS dalam makanan, serta meneruskan semakan piawai keselamatan makanan berdasarkan bukti saintifik dari semasa ke semasa.

KESIMPULAN

Isu pencemaran PFAS dalam rantaian makanan memerlukan kerjasama bersepadu antara KKM sebagai pihak berkuasa dan industri makanan bagi memastikan pengurangan risiko secara berkesan. Pengguna juga boleh mengurangkan risiko pendedahan PFAS dengan memilih pembungkusan serta peralatan memasak yang selamat dan sentiasa mematuhi makluman keselamatan makanan yang dikeluarkan oleh pihak berkuasa.

SUMBER RUJUKAN

1. An overview of the uses of per- and polyfluoroalkyl substances (PFAS). https://pubs.rsc.org/en/content/articlepdf/2020/em/d0em00291g
2. Outside the Safe Operating Space of a New Planetary Boundary for per- and polyfluoroalkyl substances (PFAS) https://pubs.acs.org/doi/pdf/10.1021/acs.est.2c02765
3. Chem Trust https://chemtrust.org/pfas-food-packaging-faq/
4. Susmann HP, Schaider LA, Rodgers KM, Rudel RA. Dietary Habits Related to Food Packaging and Population Exposure to PFASs. Environmental Health Perspectives. 2019 Oct;127(10):107003.
5. Atiqah Tahziz, Iqbal Iman Ruzi, Noorfatimah Yahaya, Rafeezul Mohamed, Ahmad Razali Ishak, Hisham Atan Edinur, Mohd Yusmaidie Aziz.Occurrence and Toxicology Aspects of Perfluorooctane Sulfonate (PFOS) and Perfluorooctanoic Acid (PFOA) in the Environment and Food: A Review.

2021 Nov.